Figura św. Jana Nepomucena w Niedźwiedniku

Z almanach wrocławski
Przejdź do nawigacjiPrzejdź do wyszukiwania
1.. Inskrypcja na pomniku św. Jana Nepomucena w Niedźwiedniku

Figura św. Jana Nepomucena w Niedźwiedniku (niem. Bärwalde) w gm. Ziębice, w pow. ząbkowickim ma bardzo nietypową inskrypcję, której sens i forma są chyba do tej pory nierozpoznane, przynajmniej po II wojnie światowej[1].

Pomnik, którego autorem jest bardzki rzeźbiarz Ludwig Andreas Jäschke[2], stoi przy głównej drodze przebiegającej przez wieś, w jej części początkowej od strony Ziębic, na prawo od drogi odchodzącej do gospodarstw 96, 97, 99 (50°35'10.2"N 16°57'40.1"E). Koło figury płynie bezimienny potok będący lewobrzeżnym dopływem Oławy. Jan z Pomuka przedstawiony jest w charakterystyczny sposób nawiązujący do pomnika na Moście Karola w Pradze. Postać ubrana jest w kapłański strój: sutanna, rokieta (komża z koronką), mantolet (gronostajowa peleryna) przynależny kanonikowi, na głowie biret, a nad nim aureola z pięcioma gwiazdami. Święty adoruje wsparty na prawym ramieniu, a podtrzymywany lewą dłonią krzyż, prawą dłoń przykłada do piersi. Skręcenie ciała i wydatny kontrapost mają nadać figurze dynamiki i lekkości. To najczęstszy na Dolnym Śląsku typ ukazania wikariusza generalnego archidiecezji praskiej. Piaskowcowa rzeźba stoi na prostopadłościennym cokole zdobionym po bokach spływami wolutowymi; na jego przedniej ścianie inskrypcja. Polichromowana całość umieszczona na większej prostopadłościennej, prawdopodobnie murowanej, podstawie.

Najciekawszym elementem pomnika jest bardzo nietypowa w formie łacińska inskrypcja (fot. 1). Oprócz słów zawiera też liczby, w tym powtórzone czterokrotnie 1743, które słusznie odczytywane jest jako data. Inne liczby pozostawały tajemnicą. Pomiędzy wierszami wyryto około 23 grup cyfr i liter, wśród których czterokrotnie powtarza się data 1743, co potwierdza datę fundacji obiektu podaje jeden z opisów pomnika [1]. Tymczasem te grupy liczb sumują się do 1743, a same są z kolei sumami liter, którym przypisane są liczby w sposób nawiązujący do kabały. Jest to więc specyficzny zapis daty nazywany kabalistycznym[3].

Poniższa transkrypcja inskrypcji pozwoli wytłumaczyć zamiar autora i wykonanie.

Hanc Molem Pietas Sacra Struxit Honori
52 (+) 135 (+) 265 (+) 175 (+) 879 (+) 237 (=) 1743
Adami Exulum Orphanorum Amato Agenti
(+) 45 (+) 755 (+) 599 (+) 182 (+) 162 (=) 1743
Fideli Ac Consulto Viduarum Advocato
53 (+) 4 (+) 553 (+) 724 (+) 409 (=) 1743
Male Rumore Et Fama Periculaniium Felici Patrono
56 (+) 445 (+) 105 (+) 38 (+) 666 (+) 52 (+) 381 (=) 1743
Sancto Ioanni Nepomuceno

Inskrypcja ma cztery wiersze (ze względów na szerokość postumentu każdy wiersz to dwa nierówne rzędy), w których pod poszczególnymi wyrazami jest liczba będąca sumą wartości liczbowych ich liter. Na końcu wiersza jest suma tych liczb, zawsze taka taka sama, czyli 1743. Piąty wiersz to nazwa świętego umieszczonego na pomniku i wobec tego nie nadaje się do ułożenia łamigłówki jak w wyższych.

Liczby (sumy) pod wyrazami powstają w następujący sposób: każdej z 23 liter alfabetu łacińskiego przyporządkowana jest wartość liczbowa. To pomysł wzięty z kabały, stąd nazwa kabalistyczny zapis daty. Sposób przyporządkowania pokazuje poniższa tabela.

A B C D E F G H I K L M N O P Q R S T V X Y Z
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 200 300 400 500

Tytułem przykładu obliczenie wartości jednego ze słów inskrypcji.

P
i
e
t
a
s
Suma
60 + 9 + 5 + 100 + 1 + 90 = 265

oraz całego jednego wiersza

Adami
Exulum
Orphanorum
Amato
Agenti
45
+ 755
+ 599
+ 182
+ 162
= 1743
1+4+1+30+9 +5+300+200+20+200+30 +50+80+60+8+1+40+50+80+200+30 +1+30+1+100+50 +1+7+5+40+100+9 = 1743

Ten skomplikowany i udziwniony sposób datowania był swoistą szaradą i stanowił rozrywkę umysłową zarówno dla układającego jak i czytelnika, podobnie jak stosowany w tych samych czasach (XVI-XVIII w., ale głównie w późniejszej części tego okresu) chronostych. Czytelnikowi autor często ułatwiał sprawdzenie obliczeń, podając, tak jak w Niedźwiedniku, sumę liczb pod wyrazami. Chodziło też pewnie w ogóle o wskazanie, że mamy do czynienia z kabalistyczną zabawą, co bez rzucających się w oczy liczb mogłoby umknąć uwadze czytelnika. Chronostych stosowano zarówno do datowania rękopisów i druków jak i innych rzeczy, zwłaszcza obiektów budowlanych czy figur. Kabalistyczny zapis dat natomiast pojawiał się głównie w rękopisach i drukach, dlatego inskrypcja na pomniku św. Jana Nepomucena w Niedźwiedniku jest tak wyjątkowa. W podręczniku do nauk pomocniczych historii Józef Szymański podaje dwa przykłady kabalistycznego zapisu dat. Jeden to datacja dzieła Szymona Banaczkowskiego z 1760 r. Tu zapis jest jednocześnie chronostychem. Drugi przykład to rękopis z 1722 r. znajdujący się w Bibliotece Jagiellońskiej[3].

Z jakiego powodu taki zapis daty pojawił się na wiejskim pomniku w księstwie ziębickim, nie wiadomo. Jak wspomniano, autorem figury jest płodny rzeźbiarz pracujący w Bardzie, Ludwig Andreas Jäschke. Nie on jest jednak twórcą inskrypcji. Do tego trzeba jednak wyksztalcenia humanistycznego i dużej biegłości w łacinie. Z dużym prawdopodobieństwem rzeźbiarz jest wykonawcą figury, ale już postument robić mógł lokalny kamieniarz. Oczywiście on także nie jest autorem inskrypcji. W pobliżu Niedźwiednika znajdują się klasztory cystersów w Henrykowie i Kamieńcu Ząbkowickim. Bardo, w którym pracował Jäschke, należało do do kamienieckiego opactwa. Obydwa klasztory miały w okolicy wiele posiadłości, ale Niedźwiednik do nich nie należał[4]. Tym niemniej możliwe, że to któryś zakonnik, w znajomości z również anonimowym fundatorem, zabawił się w układanie skomplikowanego tekstu. Wieś w XVIII w. miała więcej niż jednego właściciela i ci często się zmieniali. Jest to chyba jedyny ślad takiego datowania figury nie tylko w szerszej okolicy, ale w ogóle na Śląsku, jeżeli nie szerzej.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Na najpełniejszą próbę jej wyjaśnienia natknąłem się na stronie nepomuki.pl. Brzmi ona: Na płycinie z przodu cokołu inskrypcja w majuskule łacińskiej potwierdzająca fundację tej figury przez cztery rodziny w roku 1743. Inskrypcja ta posiada zapis w treściach: "HANG / SZ / MOLEM PIETAS SACRAS TRUXh HONORI / ADAMI / EXULUM ORPHANORUM AMATO ABENTI / FIDELI / AC CONSULIO VIDUARUM ADVOCATO / MALE / RUMORE ET FAMA PERICLITANUM / FELICI PATRONO / SANCTO IOANNI NEPOMUCENO". Inskrypcja ta zawiera cztery zdania mogące oznaczać: "Rozmiar wielkości wyznaczony świętością patriotyzmu i honoru. Sierocy wygnańcy wielbią Cię. Rzecznik wspomagania dla wdów. Plotka niebezpieczeństwem w przekazach grupowych". Zakończenie inskrypcji zawiera treść: "Szczęśliwy mający (za) patrona Świętego Jana Nepomucena". Pomiędzy wierszami wyryto około 23 grup cyfr i liter, wśród których czterokrotnie powtarza się data 1743, co potwierdza datę fundacji obiektu. Napis został w części odnowiony ale z błędami. Jana pomalowano dosyć jaskrawo - jest rudy, choć jeszcze w 2007 kolory były mocno wyblakłe. J (uzup.i tłum.: S. Zobniów).
  2. Kolbiarz Artur. Nie tylko Praga. Udział śląskich rzeźbiarzy barokowych w dekorowaniu benedyktyńskich kościołów na Broumovsku. W: Barok na Broumovsku ze śląskiej perspektywy – historia i współczesność, red. A. Wojtyła, M. Wyrzykowska. Wrocław: 2018. s. 48.
  3. 3,0 3,1 Szymański Józef. Nauki pomocnicze historii. Warszawa: PWN, 1983, s. 151.
  4. Wzgórza Niemczańsko-Strzelińskie Pogórze Paczkowskie tom II N-Z. M. Staffa red. Słownik geografii turystycznej Sudetów t. 21. Wrocław: 2008, s. 7-10.