Oswald Straubinger

Z almanach wrocławski
Przejdź do nawigacjiPrzejdź do wyszukiwania
1. Epitafium Oswalda Straubingera; fara magdaleńska

Oswald Straubinger vel Winkler (Oswald Winkler von Straubing) (zm. w 1517) – ostatni katolicki proboszcz wrocławskiej parafii św. Marii Magdaleny i rektor jej szkoły parafialnej, kanonik (od ok. 1485) i kantor (od 1489) wrocławskiej kapituły katedralnej, kanonik głogowskiej kapituły kolegiackiej, notariusz księcia żagańskiego Jana II Dzikiego, doktor praw, humanista i pieniacz.

Zbudował lub gruntownie przebudował "dom z wykuszem" przy obecnej ul. Łaciarskiej, znany z rycin Henryka Mützela z lat 20. XIX w.

Urodził się w miasteczku Geisenfeld w okolicy Ingolstadt w Górnej Bawarii.

Był przywódcą stronnictwa w kapitule katedralnej będącego w sporze z biskupem Janem Rothem (biskup w latach 1482-1506, a w latach 1490-1497 również starosta generalny Śląska). W 1491 r. zainicjował proces przeciwko biskupowi w Rzymie, oskarżając go o oddanie nieprzyjacielowi zamków. Chodziło o zaszłości z czasów współpracy biskupa Rotha z Maciejem Korwinem. Większość kapituły była przeciwna dążeniu Korwina do związania wrocławskiego kościoła z Węgrami. Spór trwał nawet po śmierci węgierskiego króla w 1490 r. Stolica Apostolska w 1491 r. podporządkowała kapitułę bezpośrednio sobie. Biskupa wziął w obronę król Niemiec Maksymilian I, stwierdzając, że zarzuty są niesprawiedliwe, a oszczerca powinien ponieść karę. 7 czerwca 1494 r., dzięki pośrednictwu Jana Filipca, byłego biskupa waradyńskiego (Oradea), a wówczas zakonnika franciszkańskiego we Wrocławiu, i Benedykta, opata klasztoru Najświętszej Marii Panny na Piasku, kapituła zawarła z biskupem ugodę. Oswald Straubinger i jego towarzysz, kanonik Kolbe, musieli oświadczyć, że nie mieli wobec biskupa złych zamiarów, prosić go, aby się nie gniewał i przyobiecać mu posłuszeństwo. Proces miał być wycofany, a biskup miał z kolei cofnąć swoje orzeczenia wobec przeciwników. Złamanie postanowień zagrożone zostało karą 200 florenów węgierskich. Spory nie skończyły się jednak. Kapituła sprzeciwiała się ustanowieniu koadiutorem Fryderyka, syna księcia cieszyńskiego Kazimierza II, będącego też wówczas starostą generalnym Śląska. Koadiutura była praktycznie ekspektatywą na biskupstwo. Kapituła bała się księcia na tym stanowisku, co mogłoby osłabić jej znaczenie, stąd sprzeciw, którego przywódcą był Straubinger. Biskup Roth uległ i w 1502 r. mianował Jana Thurzo.

To wszystko spowodowało, że Oswald Straubinger zyskał opinię obrońcy swobód kleru. Sam lubił się określać amator veritati (miłośnik prawdy).

Dom Straubingera

Fragment fasady domu Oswalda Straubingera. Rysunek Henryk Mützel, 1824 r.

Dom parafialny, "dom z wykuszem" proboszcza Straubingera przy ul. Łaciarskiej (dziś 8) (Altbussergasse, Altbesserer, Altbüßer Strasse), został rozebrany pod koniec XIX w. (elementy fot. ) zostały przekazane do Śląskiego Muzeum Rzemiosła Artystycznego i Starożytności (w jego ówczesnej strukturze organizacyjnej), a teraz są w Muzeum Architektury we Wrocławiu). Widzimy go na rycinach Henryka Mützela z lat 20. XIX w. (fot. ) i rycinie z II poł. XIX w. (fot.), czyli po barokowych ingerencjach, ale widać jego gotycki charakter. Budynek w tym kształcie powstał w 1495 r.[1]. Został wtedy zbudowany od nowa lub gruntownie przebudowany. Była to trójkondygnacyjna budowla ustawiona kalenicowo względem ulicy. Bardzo charakterystycznym elementem jest pięcioboczny wykusz wsparty na schodkowych podporach, którego nikłe pozostałości można zobaczyć w Muzeum Architektury we Wrocławiu (fot. 2 i 5). W tym samym czasie przebudowywano i budowano więcej domów w tym miejscu. Na rogu ul. Łaciarskiej i ul. Świętej Marii Magdaleny (wówczas plac przy farze magdaleńskiej) powstał inny dom parafialny (dom seniora), który też miał wykusz z datą 1496 (fot 5.). Budynek rozebrano w 1864 r., ale wykusz zachował się i jest w Muzeum Architektury (fot. 6). To budynek, przy którym stała długo, a potem przy jego następcy do 1970 r., kapliczka Foyta, błędnie do niedawna uznawana za kapliczkę Dompniga. Obok powstał jeszcze jeden dom z wykuszem - niewielki, należący do jednego z altarystów fary. Wykusze nie cieszyły się powodzeniem w późnośredniowiecznej architekturze Wrocławia (oprócz tych trzech znane są z ikonografii jeszcze 2 czy 3), dlatego to ich "nagromadzenie" w połączeniu z małymi domkami altarystów zajmującymi przestrzeń między ul. Łaciarską, a Szewską (Schuhbrücke) (wyobrażenie daje pozostałość po grupie domów altarystów przy farze elżbietańskiej - kamieniczki Jaś i Małgosia) oraz południową fasadą kościoła św. Marii Magdaleny czyniło z okolicy niezwykle malowniczy zakątek. Prawdopodobne jest, że wykusze na wspomnianych domach pojawiły się w związku z bawarskim pochodzeniem proboszcza Straubingera. W tym kraju występowały w miejskich kamienicach bardzo często. We Wrocławiu nie przyjęły się jednak, a w 1623 r. miejskie przepisy budowlane zakazały wręcz ich stosowania. Po zburzeniu opactwa norbertanów w Ołbinie (1529) niektóre detale architektoniczne zostały wbudowane w miejskie budowle. W 1546 r. portal z opactwa umieszczono w południowej elewacji kościoła św. Marii Magdaleny, gdzie znajduje się do dziś, a segmenty archiwolt portalowych w opisywany budynek probostwa, od wschodniej strony. Po rozebraniu budynku trafiły ona w 1879 r. do Śląskiego Muzeum Rzemiosła Artystycznego i Starożytności, a w 1947 r. do Muzeum Państwowego we Wrocławiu (obecne Muzeum Narodowe). Od 1966 r. prezentowane są w Muzeum Architektury (fot. ).

Epitafium

Epitafium znajduje się w kościele, którego Oswalad Straubinger był proboszczem i w którym został pochowany. Umieszczone jest na północnej ścianie nawy, w pobliżu wejścia do zakrystii. Prawdopodobnie to pierwotna lokalizacja.

Inskrypcje

Inskrypcja na płycinie herbowej z wykusza

2. Inskrypcja i herb Oswalda Straubingera na wykuszu domu parafialnego
Zaginiona w 1945 r. lub krótko potem mosiężna płyta z inskrypcją; epitafium Oswalda Straubingera

OSWALUDUS STRAVBINGER UTRIUSCQ . IVRIS . DOCTOR . MAIORIS
ET DIVE . MAGDALENE . ECCLE
SIARE . WRATISLAVIAE . CANTOR
CANONICVUS . ET
RECTOR . BAVARUS
RASTAVRATORI
CVRAVIT IHS
AMATOR VERITATI
1495

Inskrypcja na epitafium

Inskrypcja Tłumaczenie

Osvaldus doctor, Cantor maioris, et huius
Mole sub hac, pastor conditur, ecclesie
Qui meritas diva laudes, de Virgine, et odas
Cantari hac statuit, primus in ede sacras
Et crucis ad lignum strigilem, puri obtulit auri
Quod dedit huic, Caesar Carolus, ecclcsiae.
Obijt, die Julij prima Anno domini 1517.

Oswald doktor, kantor kapituły wielkiej,
także proboszcz fary, w której tu spoczywa.
On pierwszy nakazał śpiewać w tej świątyni
Godzinki o Niepokalanym Poczęciu Maryi,
Ofiarował też złoto na oprawę cząstek krzyża,
które cesarz Karol podarował temu Kościołowi.
Zmarł pierwszego lipca w roku Pańskim 1517.

Wiersz Hermannusa Buschiusa Pasiphilusa

Quid iustum, nosti, quid lex, scis, alma recuset,
Caesarius et summmi iura tonantis habes.
Pierios cantus et amas et condis utrumque
Contulit hoc soli docta caterna tibi.
Interdum Marcii sinuossa volumina versas
Aut Stagiritae splendida dicta senis.
Otia solicito semper fugis impiger astu,
Pontificumque tenet curia sine ducum
Te, fidei plenum Glogouia tecta probarunt
Laudata messes cum probitate nouem.
Nunc tua sedulitas bis binas egit aristas
Inter consultos iuris in Urbe senes
Huius diuni cura et reurentia cultus,
Huius libertas causa negata fuit,
Hanc reptam miseris indigno praesule cleris
Extitit assiduus restituisse labor.
Omnia si quaeras, haec unde resciscere possim,
Venerat offici nuncia fama tui.

Hermannus Buschius Pasiphilus, Wiersz o Straubingerze

Przypisy

  1. Ta data widoczna jest na inskrypcji znajdującej się na zachowanej płycinie z wykusza (fot. 2 i 5). Problemy budziło odczytanie ostatniej cyfry. W literaturze niemieckiej podawano rok 1494 i długo tak też w polskiej, np. u Bogusława Czechowicza w Atlasie Architektury Wrocławia z 1999 (s. 35). W 2003 r. pojawiła się również koncepcja, że to 1497 (Guldan-Klamecka, Ziomecka 2003, 72). Profesor Czechowicz zrewidował swoje twierdzenie i zobaczył miast czwórki piątkę (Encyklopedia Wrocławia 2006, Między katedrą a ratuszem 2008, s. 279). Wrocławskie Muzeum Architektury, w którym płyta jest wystawiana, konsekwentnie nadal twierdzi, że data to 1494 (etykieta przy eksponowanych płycinach z wykusza). Do 1495 ostatecznie przekonuje inny napis związany z tą samą osobą - na epitafium Oswalda Straubingera. Zaginęła płyta z inskrypcją, ale jest jej zdjęcie. Jest tam data śmierci 1517, która jest bezdyskusyjna. I piątka jest w stylu tej z płyty na wykuszu (fot. ). Taką piątkę pokazują też odrysy dat z inskrypcji wykonane przez Hermanna Luchsa (fot.).

Literatura

  • 700 Jahre St. Maria Magdalena 1226-1926 : Streifzüge durch ihre Vergangenheit ihren Bau und ihre Gegenwart. Breslau: 1926, s. 44-47. +
  • Adamska Magdalena, Nowacki Dariusz. Srebrny relikwiarz św. Sebastiana z 1499 r. Folia Historica Cracoviensia. T. 10 (2004), s. 31-40 (s.32). (cBW 71)
  • Bauch Gustaw. Analecten zur Biographie des Bischofs Johann IV. Roth. W: Studien zur schlesischen Kirchengeschichte. Breslau: 1907, s. 19-102.
  • Bobrova Lenka. Relikvie darovane Karlem IV. vratislavskemu kostelu sv. Marie Magdaleny. W: Śródmiejska katedra. Kościół św. Marii Magdaleny w dziejach i kulturze Wrocławia. Wrocław: 2010, s. 175-188.
  • Buckisch Gottfried Ferdinand. Prolegomena. Schlesischer Kirchenhistorien worinnen enthalten wie und welcher Gestalt das Christenthumb in Schlesien anfänglich von den pohlnischen Monarchen miraculose introduciret, nachmahlns von den schlesischen Souv. Neiße: 1685, s. 119. (cBW 71 i 71 a) -+
  • Burgemeister Ludwig. Die Kunstdenkmaler der Stadt Breslau im Auftrage des Niederschlesischen Provinzialverbandes. Bd 2. Breslau, 1933, s. 49. --
  • Codex Diplomaticus Silesiae T.25 Geschichte des Breslauer Schulwesens vor der Reformation, hrsg. von G. Bauch. Breslau: 1909, s. 89, 90, 192, 210, 211, 215, 224, 225, 287, 290, (cBW 68) +
  • Czechowicz Bogusław. Środowisko intelektualne Ostrowa Tumskiego a wrocławska twórczość architektoniczna i rzeźbiarska przełomu XV i XVI wieku. Uwagi dyskusyjne. W: Architektura Wrocławia. Wrocław: 1977, s. 127-143.
  • Czechowicz Bogusław. Dawny dom proboszcza Oswalda Straubingera, ul. Łaciarska 8, nie istnieje. W: Atlas architektury Wrocławia. Tom II. Wrocław: 1998, s. 35.
  • Czechowicz Bogusław. Nagrobki późnogotyckie na Śląsku. Wrocław 2003, s. 203-205.
  • Czechowicz Bogusław. Straubinger Oswald. W: Encyklopedia Wrocławia. Wrocław: 2006, s. 844.
  • Czechowicz Bogusław. Między katedrą a ratuszem. Polityczne uwarunkowania sztuki Wrocławia u schyłku średniowiecza. Wrocław: 2008, 277-287.
  • Czechowicz Bogusław. Wrocławska świątynia magdaleńska jako węzłowe zagadnienie śląskiej humanistyki czyli między intelektualną prowokacją a rejestrem faktów i kontekstów. W: Śródmiejska katedra. Kościół św. Marii Magdaleny w dziejach i kulturze Wrocławia. Wrocław: 2010, s. 15-52.
  • Dobrzyniecki Arkadiusz. Mistrz N.N.V.W. Śląski rzeźbiarz między gotykiem i renesansem. Annales Silisiae, XXIV (1994), s. 15-32.
  • Drabina Jan. Kontakty Wrocławia ze Stolicą Apostolską w dobie panowania Jagiellonów na Śląsku (1490–1526). Sobótka 1976, 1, s.1-25 (4-9). (cBW. 78)
  • Drabina Jan. Kontakty Wrocławia z Rzymem w latach 1409-1517. Wrocław: 1981, s. 93-95, 156, 159. (w)
  • Ehrhardt Siegismund Justus. Abhandlung vom verderbten Religions-Zustand in Schlesien vor der Evangelischen Kirchen-Reformation, als eine Einleitung zur Schlesischen Presbyterologie. Breslau: 1778, s. 124. (cBW 65) +
  • Gerlic Henryk, Jujeczka Stanisław. Altarie i altarzyści w kościele św. Marii Magdaleny we Wrocławiu. W: Śródmiejska katedra. Kościół św. Marii Magdaleny w dziejach i kulturze Wrocławia. Wrocław: 2010, s. 189-342.
  • Guldan-Klamecka Bożena, Ziomecka Anna. Sztuka na Śląsku XII-XV w. Katalog zbiorów. Wrocław: 2003, s. 72.
  • Heyne Johann. Dokumentirte Geschichte des Bisthums und Hochstiftes Breslau. Dritter Band. Breslau: 1868, s. 207 i nast. (cBW 69) +
  • Klose Samuel Benjamin. Samuel Benjamin Klose's Darstellung der inneren Verhältnisse der Stadt Breslau vom Jahre 1458 bis zum Jahre 1526. Opracowanie Stenzel Gustav Adolf. Breslau: 1847, s. 391. (cBW 44) +
  • Konrad Paul. Die Einführung der Reformation in Breslau und Schlesien : Ein Rückblick nach 400 Jahren. Breslau: 1917, s. 42. (cBW 79)
  • Lec Zdzisław. Biskupi wrocławscy w dobie reformacji i reformy Kościoła. Saeculum Christianum. Pismo Historyczno-Społeczne, t. II, 199, nr 1, s. 211. --
  • Luchs Hermann. Schlesische Inschriften vom XIII. bis XVI. Jahrhundert hrsg. von H. Luchs ; der Schlesischen Gesellschaft für vaterländische Cultur zu ihrem 75jährigen Jubiläum am 17. Dezember 1878 gewidmet von dem Vereine für das Museum schlesischer Altherthümer. Breslau: 1878, s. 25.
  • Lutsch Hans. Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau. Breslau: 1886, s. 193. +
  • Lutsch Hans. Bilderwerk schlesischer Kunstdenkmäler. Bresalu: 1903, s. 200, 302, 343. +
  • Lutsch Hans. Bilderwerk schlesischer Kunstdenkmäler. Band Mappe 2 Tafel 153-232. Breslau: 1903, T. 227/1.
  • Maciej z Miechowa. Chronica Polonorum. Kraków: 1521, s. CCCLXI. +
  • Maleczyński Karol red. Historia Śląska tom I do roku 1763, część II od połowy XIV do trzeciej ćwierci XVI w. Wrocław: 1960, s. 368 i nast.
  • Mandziuk Józef. Historia kościoła katolickiego na Śląsku. Średniowiecze. Tom I, część 2 (od 1417 do 1520 roku). Warszawa: 2010.
  • Mandziuk Józef. Rządcy (archi)diecezji wrocławskiej na przestrzeni wieków. Wrocław: 2018, s. 117-136.
  • Meinert Heinz Günther. Das Auftreten der Renaissance in Breslau. Breslau: 1935, s. 23, 24, 30. --
  • Oszczanowski Piotr. Kościół św. Marii Magdaleny. Warszawa: 2009, s. 84-85.
  • Pol Nicolaus. Jahrbücher der Stadt Breslau. Bd. 2 Breslau: 1815, s. 160. (cBW 63) +
  • Pol Nicolaus. Jahrbücher der Stadt Breslau. Bd. 3 Breslau: 1819, s. 2,3. (cBW 63) +
  • Sarmacka Janina. Jan Turzo. Humanista i mecenas kultury renesansowej. Roczniki Sztuki Śląskiej, t. II, 1963 (s. 80) --
  • Sinapius Johan. Des Schlesischen Adels Anderer Theil Oder Fortsetzung Schlesischer Curiositäten. Leipzig und Breslau 1728, s. 853. +
  • Słoń Marek. Szpitale średniowiecznego Wrocławia. Warszawa: 2000, s. 245.
  • Schmeidler Johann Carl Hermann. Urkundliche Beiträge zur Geschichte der Haupt-Pfarrkirche St. Maria Magdalena zu Breßlau vor der Reformation. Breslau: 1839, s. 50-52. (cBW 70) +
  • Techmańska Barbara. Jan II Żagański. Niespokojny książę. Sojusznik króla Husyty (16 VI 1435 – 22 IX 1504). Kraków: 2014.